ਬੁੱਧ ਜਾਂ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ

ਬੁੱਧ ਜਾਂ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ

“ਕਾਠਮੰਡੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 20 ਨਵੰਬਰ 1956 ਨੂੰ ਡਾ. ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਮਨੂ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਸਮਾਨਤਾ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਉੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਡਾ. ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਲਈ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਬਾਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਇਨਕਲਾਬੀ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।

20 ਨਵੰਬਰ 1956 ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਡਾ. ਜੀ. ਪੀ. ਮਲਾਲਸ਼ੇਖਰ (ਸੀਲੋਨ) ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ‘ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਥਾਨ’ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ… ਬੁੱਧ ਜਾਂ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦੁਪਹਿਰ 3 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੱਜ, ਓਓ ਚਾਨ ਟੂਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਲੈ ਗਏ। ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਕੁਰਸੀ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਟੇਜ ‘ਤੇ, ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਵੀਰ ਵਿਕਰਮ ਸਹਿਦੇਵ ਇੱਕ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਕੁਰਸੀ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ। ਪੂਜਯ ਚੰਦਰਮਣੀ ਮਹਾਸਥਵੀਰ, ਜੀ.ਪੀ. ਮਲਾਲਸ਼ੇਖਰ, ਪੂਜਯ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਨੰਦ ਮਹਾਸਥਵੀਰ ਅਤੇ ਓਓ ਚਾਨ ਟੂਨ ਨੇੜਿਓਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪੂਜਯ ਚੰਦਰਮਣੀ ਨੇ ਮੌਜੂਦ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਪੰਚਸ਼ੀਲ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਡਾ. ਜੀ. ਪੀ. ਮਲਾਲਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਕਿਹਾ-

“ਅੱਜ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਆਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਹੈ (ਤਾੜੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਲੱਖ ਦਲਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਧੰਮਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਾਰ ਪਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਡਾ. ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਈ। ਸਵਿਤਾਬਾਈ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਕੈਮਰਿਆਂ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਬੁੱਧ ਜਾਂ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ’ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ-

“ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਭਿਕਸ਼ੂ ਅਤੇ ਸੱਜਣੋ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨੇਪਾਲ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਿਆ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਾਂਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੋਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਪਰ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ‘ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ’ ਵਿਸ਼ਾ ਸੁਝਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਪਾਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਯਾਨੀ ‘ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਾਮਵਾਦ’। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਬੋਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਨੀਆ ਇਸ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੋਧੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਮੁੱਦਾ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਬੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਸਾਮਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉੱਜਵਲ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਬਚਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਯੂਰਪ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਹੈ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੋਧੀ ਭਿੱਖੂ ਸੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਕਾਰ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵੀ ਹੈ। ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਕਿਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਢਾਲਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਤਾਂ ਹੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਜਾਂ ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਾਸ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁੱਧ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਕੀ ਬੋਧੀ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਥਾਈ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਪਰ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੌਲੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕ ਅੰਤਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਨੀਂਹ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ।

‘ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ’ ਰਸਤੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਕੰਡਿਆਲੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੰਬੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ  ਧੀਮੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਦੀ ਦੂਰੀ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੋਖਮ ਭਰੇ ਅਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਹਾਂ-ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕੀ? ਇਸਦਾ ਮੂਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਮੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਦਾ ਲਾਲਚ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌਲਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਲਾਮੀ ਕਾਰਨ, ਤਸੀਹੇ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਸੁਝਾਏ ਹਨ? ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਵਰਗ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਾਰਕਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਾਇਦਾਦ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਜਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵਾਧੂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਇਸ ਵਾਧੂ ਪੈਸੇ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਮਾਲਕ ਸਾਰਾ ਵਾਧੂ ਪੈਸਾ ਹੜੱਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵਾਧੂ ਪੈਸੇ ‘ਤੇ ਹੱਕ ਕਿਉਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਜਾਇਦਾਦ ‘ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ, ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮਾਰਕਸ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਬੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਬੁੱਧ ਕੋਲ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਜਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਜਾਂ ਸਾਮਵਾਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ? ਬੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਬੋਧੀ ਧੰਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਿਸ ਨੀਂਹ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ? ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਵਾਂਗ, ਬੁੱਧ ਨੇ ਵੀ 2500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਬੁੱਧ ਨੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਆਪਣਾ ਧੰਮ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ ਇੱਕ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੱਚ ਹੈ, ਬੁੱਧ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਚੱਕਰ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੈਂ ਇਸ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਬੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੋਧੀ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਦਸਤਕ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਨਿਆਦ ਬੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ‘ਧੰਮਚਕ੍ਰਪ੍ਰਵਰਤਨ ਸੁੱਤ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ‘ਧੰਮਚਕ੍ਰਪ੍ਰਵਰਤਨ’ ਸੁੱਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮਝੋ ਕਿ ਬੁੱਧ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਜਵਾਬ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲੇਗਾ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਧੰਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਤਸੀਹੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ 2000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੁੱਧ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵੀ ਸੁਝਾਏ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਗੱਲ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਬੁੱਧ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ।

ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਇਦਾਦ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਸਾਰੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ‘ਤੇ ਵਾਧੂ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਨਾ ਸਕੇ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ।

ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੀਵਨ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ? ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਜਾਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਬੇਮਿਸਾਲ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਾਇਦਾਦ ਰੱਖਣ ਸੰਬੰਧੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਰੂਸ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਉਹਨਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਗਿਆ, ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਅੱਜ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।

ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੰਘ ਬਣਾਉਣ ਪਿੱਛੇ ਬੁੱਧ ਦਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਉਂ ਲਗਿਆ ਕਿ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸੰਘ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬੁੱਧ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੇਸਹਾਰਾ (ਨਿਰ-ਆਸਰਤ)। ਯਾਨੀ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਰੀਅਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਆਰੀਅਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ ਦੂਜੇ ਜੰਗਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸਮੂਹ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਸ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਛੱਡ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਥਾਈ ਜੀਵਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਭਟਕਦੇ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸਾਨੂੰ ‘ਵਿਨਯਪਿਟਕ’ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਨਯਪਿਟਕ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਇਦਾਦ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ – ਇੱਕ ਉਸਤਰਾ, ਇੱਕ ਲੋਟਾ, ਇੱਕ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਕਟੋਰਾ, ਤਿੰਨ ਚੋਲੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੂਈ। ਜੇਕਰ ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਵਿਨਯਪਿਟਕ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਕੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਵਰਗੇ ਨਿਯਮ ਹੋਣਗੇ? ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਨਯਪਿਟਕ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ‘ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਮੇਂ, ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੋਚੀਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਗਲਤ ਹੈ? ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਬੁੱਧ ਨੇ ਕੁਝ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਇਦਾਦ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਹੋਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ। ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਾਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਰਸਤਾ (ਭਾਵ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤੱਤ) ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਤਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਬੋਧੀ ਧੰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਜਿੱਤਣ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜਾਣਾਂਗੇ ਕਿ ਬੁੱਧ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਤਾਕਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਸ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਰਿੰਗ ਲੱਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਸਫਲਤਾ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਰਸਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਜੀਵਨ ਯਕੀਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ।

ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਰਾਹੀਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਵੋਟਿੰਗ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਰਾਜ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਮਹਾਪ੍ਰਗਿਆ ਵਜੋਂ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਦੌਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਥਾਪਤ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਦੌਲਤ ਹੜੱਪਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਿਰਣਾਇਕ ਦੌਰ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰਹੇਗਾ – ਵੀਹ, ਚਾਲੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਠੋਸ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਠੀਕ ਹੈ, ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਕੀ? ਇਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੌਣ ਲਵੇਗਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬੁੱਧ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਧੰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਬੁੱਧ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਜਾਂ ਤਰੱਕੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਫੌਜੀ ਜਾਂ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਬੁੱਧ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲੇਗਾ, ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਧੱਕਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।

ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਤਾਕਤ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ। ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਰੂਸ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਵਾਂਗਾ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੀ ਜਾਇਦਾਦ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰੂਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਥੋਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਡਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਡਰ ਕਾਰਨ ਜੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਧਾਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੁੱਧ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਬੁੱਧ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ।

ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਵਾਜਜੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬੁੱਧ ਕੋਲ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਇਆ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਵਾਜਜੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੁੱਧ ਨੇ ਵਾਜਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਜੋ ਵੀ ਕਿਹਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਵਾਜਜੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਅਤੇ ਗਣਤੰਤਰ ਰੂਪ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਵਾਜਜੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਹਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਤੱਥ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ, ਸਾਮਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਬੁੱਧ ਦੇ ਧੰਮ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿਤਾਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਿ ਬੁੱਧ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੋਧੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ‘ਤੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੋਧੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਅੱਜ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ? ਇੱਕ ਭਿਕਸ਼ੂ ਦਾ ਅਸਲ ਫਰਜ਼ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਅੱਜ ਭਿਕਸ਼ੂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ? ਅੱਜ ਦਾ ਭਿਕਸ਼ੂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਆਲਸ ਵਿੱਚ ਬਿਤਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੌਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਧੰਮ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੋਸਤੋ, ਮੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਧੰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਧੰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਭੇਜਦੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ, ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਬੱਚਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਭਿਕਸ਼ੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਉਂਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ, ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸੀਲੋਨ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਿਕਸ਼ੂ ਧੰਮ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਵਣਕ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਲਗਭਗ 11 ਵਜੇ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਮੰਜਾ ਸੀ।

ਮੈਂ ਫਰਸ਼ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਭਿਕਸ਼ੂ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਫਰਸ਼ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪੱਖਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਬੁੜਬੁੜਾਇਆ। ਪਰ ਉਹ ਜੋ ਬੁੜਬੁੜਾਇਆ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ, ਉਸਨੇ ਸਿੰਹਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧੰਮ ਫੈਲਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ ਅਤੇ ਦੇਖੋ ਕਿ ਈਸਾਈ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਿਸੂ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਲਗਭਗ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰੋਮ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਚਰਚ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਮੰਦਰ ਦੀ ਯਾਦ ਆਵੇਗੀ।

ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਬਿਗਨੇ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸਮਾਨਤਾ ‘ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਕਿ ਬੋਧੀਆਂ ਨੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਈਸਾਈਆਂ ਨੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਈਸਾਈਆਂ ਨੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਬੋਧੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਈਸਾਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਰਸਤੇ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਣ, ਬੁੱਧ ਦਾ ਧੰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੱਜ ਵੀ, ਬੋਧੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕੌਂਸਲ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਲੈ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਟੇਢੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸੰਗਠਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਢਾਂਚਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੇਟੀ ਸੜਕ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾ ਸਕੇਗੀ? ਕੀ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇੰਨੇ ਪੈਸੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸੜਕ ਲੰਘੇਗੀ? ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਮੰਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸੜਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂ? ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਇੰਨੇ ਉਦਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧ ਦਾ ‘ਸਭ ਅਨਾਮ’ (ਸਭ ਅਸਥਾਈ ਹੈ) ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਸਥਾਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਲੜੋ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਲਓ, ਇਹ ਉਹੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ।

ਭਰਾਵੋ ਅਤੇ ਭੈਣੋ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਢੋਲਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਬੋਧੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦਇਆ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ‘ਤੇ ਉਹ ਬਣਾ ਸਕੋਗੇ ਜੋ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ!

” ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਸੱਚ, ਦੁੱਖ, ਬੁੱਧ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸੱਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਜੀਵਤ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਆਧਾਰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਕਿਹਾ। “”